19/04/2018

Husuda yaua kwa jicho la wivu


Hapo Uganda, magazeti na mativi yamefikwa na fadhaiko kubwa. Simba kumi na moja wameuawa katika mbuga ya Queen Elizabeth kinyume na sheria. Lakini wahalifu wamekamatwa. Uchunguzi uliofanywa unaonyesha kwamba wametumia sumu. Matokeo yake, mapaparazi wa Majuu wamechanganyikiwa. Mzungu hapo amenuna, ameghadhibika. Sijui Guardian (hapa), The Independent (hapa) na magazeti mengine ya Yuke na Unyamezini, wamekuja juu huku wakiripoti kuwa unga umezidi maji. Ole wao ! Eti walikuwa ni simba wa mwisho katika mbuga hiyo. Kwa nini wafanya kazi ya mbuga hizo wanadorora ? Watu hawajui kwamba wana changamoto kubwa na bila shaka hadi leo "wahusika hawa wenye jukumu zito" wamekaa chonjo. Lakini si unajua, shemeji yangu amenisumbukia siku ile. 

Mzungu ndiye anayependa wanyamapori, ndiye anayeleta mshiko. Ndio ubwege wake, utamaduni wake, maumbile yake, sijui dhana gani ni noma hapo. Mimi sijali. Kwa sababu kote duniani tunashuhudia ujinga wa binadamu, isipokuwa Afrika. Kwa kuwa Afrika si kizimba cha wanyamapori, si ndiyo ? Afrika si bara nyeusi, ni bara ya ubunifu mkubwa, ni bara ya uvumbuzi wa kila siku, ni bara ya wana sayansi wa hali ya juu ambao, hapo ndipo tunaomba ripuripu, watatusaidia sisi binadamu tupate maendeleo endelevu ya aushi milele katika sayansi na teke-linalokujia haraka haraka. Mashaallah !

Mimi hapo naomba tuzifunge kabisa, tena kwa haraka iwezekanavyo, mbuga na hifadhi zote hizo za kikoloni. Ya nini hizo ? Tumechoka na malodji ya fahari fahari, mashangingi yanayopita kwa kasi katika vijiji vyetu vya nyumba zetu za kujiinamia mbavu za mbwa. Kwani bado wazungu wale wana muono wa kikoloni ? Uromansia umekwisha sasa, mambo ya tomasa tomasa hayo ni ya kizungu. Sisi mtazamo wetu wa ado ado, falsafa yetu ya uduara, si ndiyo, ya tusogezeane vigoda tupige matonge. Msomaji angalia picha zifuatazo za kina mshkaji walivyochangamka kishenzi. Raha tu, raha ya maovu… "Utamaduni wetu umefufuka, usikonde braza, wan lov". 

                                                   

                                                                                                                             Picha hizi, Courtesy@ Sekororo News Hapo

06/04/2018

Mashairi mawili niliyoyapenda



Nishike Mkono

Iwapo macho yako
yanaangaza huku na huko
   miaka kwa miaka
yakitafuta upeo uliotuponyoka
yakiangalia vioo vilivyopasuka
vilivyoacha
  vivuli vilotawanyika
              na vigae moyoni kujifumika

basi,
        hebu nishike nami mkono
        unambie safari ndiyo hino
              matata yajapo
              zinduko lijapo
              faraja ijapo
                       niwe pamoja nawe
                       pamoja tu
                               mkono kwa mkono

Alamin Mazrui

Dikteta

Kama wajiona ni wewe pekee
Uwezaye kufikiri
Ulikufa karne nyingi zilizopita.
Kilichobaki ni wako mweweseko.
Wale uliowakemea, uliowaweka ndani
Uliowadhulumu na uliowaua
Mawazo yao sasa milizamu
Ambamo watoto hucheza kwa furaha
Na kunawa shombo uliloliacha.

Madaraka ni ndoto isiyotegemewa.
Ni kuvaa kofia juu ya gari wazi
Lendalo mbio kuvuka mto wa haki
Ambao daraja lake limechukuliwa
Na mafuriko ya sheria ulizovunja,
Ambalo breki zake ni roho za watu
Na matairi yake ni mafuvu manne
Ya wale uliowaita vichwangumu
Haini namba wani wa fikra zako.

E. Kezilahabi

Si rahisi kubainisha kiini kile cha hisia niliyo nayo wakati wa kusoma mashairi hayo. Upendo hauna mantiki. Huenda mashairi hayo yamenishtua kwa sababu yameniletea aina ya chamko moyoni mwangu. Pengine ndiyo inayoitwa fahamu fiche, ama uelewa bwete. La msingi ni kuwa msomaji hana haja ya kujua maana ya vina, mizani, mshororo na kadhalika ili kupenda ushairi. Kusoma shairi ni kuingia katika bahari ya hisia kwanza, si kujitosa katika dawe la kanuni na sheria. Ndio maana sisi tuliokuwa tumepata bahati ya kusoma ushairi shuleni bila hata kuzingatia kanuni zile za ushairi, tungali tunapenda ushairi — na mimi hapo nilipo nimeshaingia katika uzee. Hadi leo ningali nayajua mashairi yale niliyoyasoma na kujifunza shuleni. Na mengine mengi nayatoa kwa ghibu wakati nakutana na baadhi ya wenzangu wapenzi wa ushairi. Na lipo moja, miongoni mengi mazuri sana, ambalo lilitungwa na Marie de France karne 12. Ningali nalijua kwa moyo, pamoja na mengine mengi, ikiwa ni pamoja na shairi zuri pia liitwalo Kitu kizuri…

Uswahilini, tangu 1974, ushairi huru upo. Si haba. Na unapendeza. Ingawa maafande na makoplo wa kambi ya jadi wanaendelea kujibanza. Wangali watatia chonjo, bila shaka. Lakini watakoma, kama walivyokoma wenzao katika jamii nyingine. Kwani mgogoro uliopo Afrika mashariki siku hizi si wa kienyeji tu. Kwingine ulishatokea, nadhani katika mapokeo yote. Kupatikana kwa mwafaka katika utanzu huo wa ushairi kungekuwa ni dalili ya ugonjwa fulani. Kinyume na hayo, marumbano ni chocheo. Ni ishara ya amali fulani. Hakuna lugha isiyokuwa na uhai.

Ninapoona jinsi mgogoro ulivyopamba moto katika jamii ya washairi wa kiswahili — baina ya wanaojitia urasimi na wanaojitia usasa — nashindwa kujizuia kukumbukia mgogoro ule mwingine uliotokea kwetu karne 19. La kushangaza ni kuona kwamba wahusika wa hapa na pale wanaabiria kauli zile zile. Si Ulaya, si Afrika. Nakumbuka kauli ya mshairi maarufu Victor Hugo (1802-1885), mwaka 1834, alipokuja kuchokoza « warithi » na washairi wa jadi waliokuwa wanatunga mashairi yenye mizani 12, huku akisema « tayari nimekomesha umbumbumbu wa ushairi wa jadi ». Hatimaye wengi walimfuata — ingawa palizuka vurugu kubwa — wakina Charles Baudelaire (1821-1867) na Arthur Rimbaud (1854-1891), nao wakiwasilisha shani na ubunifu mkubwa. Iko siku mageuzi yaliyoletwa na washairi hawa yakapuuzwa yakachukuliwa na vizazi vile vilivyokuja baadaye kuwa ni urasimi. Wakina Mallarmé (1842-1898) na Apollinaire (1880-1918) nao pia wakaibua muundo na kanuni nyingine. Uswahilini vilevile, iko siku wakina Kezilahabi na Alamin Mazrui watakuwa wamepitwa na wakati. Muhimu ni kukumbuka na kupenda.


14/03/2018

Nimetunga mchezo wa kuigiza






Katika mchezo huu wa kuigiza, tuko katika Ufalme wa kufikirika. Wahusika, ambao ni sanamu, wamekusanyika katika dunia ambayo imeangamia. Mazingira yamefikwa na uchafu, misitu imekatwa, maziwa na mito zimejaa takataka, maji ya bahari ni mmumunyo wa plastiki, miji mikubwa imezingirwa na moshi mweusi mkali, nyika zimeondokewa na dalili zote za uhai, na kadhalika. Juu ya hayo yote, spishi zote za wanyama zimepotea. Mazingira yabisi, ardhi kame, udongo tasa, yai viza ; binadamu mwenye tamaa na husuda.

Kumetokezea nini hata binadamu hawezi kukitegua kitandawili hiki kinachomzunguka ? Hapo hakuna mji hadi msomaji akubali kutembea kisengesenge katika dunia ya kisaasili ; kile ambacho kilicholetwa na baadhi ya wanyamapori, zamani ya kale. Wao ndio wanaojitahidi, katika mchezo huo huzuni, kujibu swali hilo zito : kwa nini ?

Hiyo ndiyo tamthilia ambayo imetungwa kishairi. Mashairi yote — mashairi ya mapokeo, maguni, masivina na mashairi huru — yanaghaniwa na wanyamapori waliopotea kabisa. Sauti yao, kupitia koma zao, ndiyo itakayorindima katika akili zetu chakavu ambazo zimetekwa na dhana ya kibaada-ya-ustaarabu.



Ili kupakua kitabu hiki, tafadhali bofya kwenye picha ya juu

04/02/2018

Tafsiri au takriri ? Mfano wa Victor Hugo


Kazi za wanazuoni za siku hizi kuhusiana na tafsiri zimejaa maelezo na chambuzi ambazo hurudia yale yale yaliyokwisha andika zamani sana katika vitabu vingi vya wataalamu wa hapa na pale. Katika vitabu vingi vya leo, mara nyingi hakuna kitu kipya, ila namna zile za kuzusha baadhi ya hoja za zamani ndizo zinazoleta hisia kwamba tumepata dhana mpya. Lakini hakuna ubunifu wala uvumbuzi. Ni kama kufungua mlango uliokwisha kufunguka. Tukirudi katika vitabu vile vya kwanza ambavyo vilitangulia katika kuchanganua kazi ya kutafisiri, tutapata majina mawili maarufu : Friedrich Schleiermacher (1768-1834) na José Ortega y Gasset (1883-1955). Friedrich Schleiermacher alikuwa ni mwanateolojia kutoka Ujerumani na José Ortega y Gasset naye alikuwa ni Mhispania. Wote wawili waliandika vitabu vizuri sana kuhusu tafsiri ambavyo nimevitumia katika makala yangu ya leo ili kukosoa mchezo wa kuigiza wa Victor Hugo (1802-1885) uliotafsiriwa na Marcel Kalunga katika kiswahili. Kwa kifupi, nitaonyesha kwamba kitabu hicho cha Victor Hugo si tafsiri bali ni fasiri vue (au guni ?) au, kwa maneno mengine, aina ya ukariri wa sentensi.

                                                                         

Kwanza tubaini kwamba tunapotafsiri tunakutanisha lugha mbili. Kutafisiri si kuhamisha au kubeba mafungu ya maneno kutoka lugha hadi nyingine. Vinginevyo, kazi ya mtafsiri ingekuwa ni kazi ya kuli. Ingekuwa ni kazi ya mpagazi anayehawilisha kitu kutoka gunia moja hadi gunia nyingine. Kazi ya mpagazi ni kujihakikisha kwamba gunia hizo zinafanana kwa uzito, kipimo na ukubwa. Lakini lugha si magunia. Lugha zinatofautiana kwa kutoonyesha sifa moja. Kwa kifupi, kuna lugha mkubwa na lugha ndogo. Sababu ni kwamba kila moja imestawi, kutokana na historia na mazingira yake, kwa kufuata maendeleo ya kipekee. Hata lugha mbili ambazo zinafanana kwa kushiriki asili moja, kwa mfano kifaransa na kiitaliano, ama kilingala na kiswahili, basi kila moja ina upeo wake wa kuwasilisha maana ambao si wa lugha ndugu. Kwa maana nyingine, hakuna lugha iliyokamilika, kwa sababu kila lugha ina kimya zake, upungufu wake na utambulisho wake ambao pia ni dosari. Kama alivyoandika Victor Hugo :

« Lugha yangu imekoma kumaanisha pale pale ambapo lugha nyingine ya kigeni inaendelea kumaanisha. Jambo ambalo husemekana katika lugha moja halisemekani katika lugha nyingine. Katika lugha zote mambo mengi hayasemwi na mengine hayasemekani. »

Msanii mfaransa mwingine maarufu sana wa karne 20, kwa jina lake Paul Valéry, aliwahi kuandika : « Nina haja ya Mjerumani ili kukamilisha mawazo yangu ». Mfano wa kiitaliano na kifaransa utatuletea faida hapo katika tafakuri hiyo : kiitaliano kimetajirika sana katika nyanja kadha ya usanii, ujumi na muziki, tangu zamani sana, angalau tokea karne 13. Kikilinganishwa na kifaransa, katika mawanda haya pekee, lugha ya kifaransa itaonekana imezidiwa kwa kiasi fulani. Haina ukamilifu huo wa kiitaliano. Isitoshe, kwa sababu Ufaransa na Italia ni nchi ambazo zilipigana sana zamani, mbali na kujenga urafiki pia, basi nchi hizo zimepeana na kukopeana msamiati mengi, hususan katika taaluma zile za ujenzi sanifu na sanaa kadha. Leo hii, asilimia kubwa ya maneno ya kifaransa katika istilahi ya ujenzi sanifu inatoka katika lugha ya kiitaliano.

Tatizo linaibuka wakati tunapotaka kutafsiri kutoka lugha ambayo si kufu ya lugha ile tunayoitumia kila siku. Mtu atashindwa kuingiza katika gunia dogo yaliyomo katika gunia kubwa. Mfano wa kifaransa na kiswahili. Lugha hizi mbili hazilingani hata kidogo. Hakuna usawa. Kifaransa ni lugha tajiri tukikilinganisha na kiswahili (na kiswahili ni lugha tajiri tukikilinganisha na kilingala). Kwa sababu ya historia tofauti kati ya lugha hizo. Mara nyingi huwa tunafikiri kwamba lugha ni chombo simulizi ama ongezi tu. Tunasahau kwamba pia ni miundombinu, pamoja na kwamba ni urithi ulioshikika. Kifaransa na lugha nyingine tajiri za dunia zimekuwa tajiri kwa sababu ya juhudi walizofanya watangulizi au waasisi wa zamani ya kale huku wakijitahidi kila wakati kuweka misingi madhubuti ya lugha hizo, ikiwa ni pamoja na kujenga shule, semina ya dini, majengo mbalimbali kama maktaba, kasri na makaazi ya wasanii, makampuni ya kuchapisha vitabu, maduka, taasisi mbalimbali, tasnia ya kutegemeza uhai wa fasihi, mavani maalumu kwa ajili ya wasanii wa zamani, makavazi na makumbusho ya kuhifadhi yale ya kale, na kadhalika. Itakuwaje tusawazishe lugha tajiri na maskini — ambazo hazina miundo hii ya kuimarisha lugha — kwa mujibu ya itikadi ya usawa ilhali watu wenye lugha hizo tajiri waliamka zamani sana wakajitahidi, kwa kujitolea na kutoka jasho jingi, kuiendeleza lugha yao ? Si kudharau yaliyojengeka katika lugha hizo ? Isitoshe si kudhalilisha juhudi zile ambazo bila shaka ni msingi thabiti ya kuendeleza lugha zetu — ziwe maskini ama tajiri — zikawa lugha bora katika sifa nyingi, kutoka ushairi hadi sayansi ?

                                                        

Mwanateolojia Schleiermacher aliwahi kuandika katika kitabu chake « Mbinu kadha wa kutafisiri » kuwa kuna njia mbili za kutafsiri. Ya kwanza ni kazi ile inayosahilisha lugha aliyotumia mwandishi ili msomaji apate kuielewa vizuri katika lugha yake. Kwa maana yake, mwandishi aliyeandika kitabu tunachotafisiri anachukuliwa kitikiti ili maandishi yake yatoholewe na msomaji asipate taabu katika usomaji wake. Imekuwa kama kwamba mwandishi, aliyeandika kitabu kwa kutumia satua na stadi za kisanii zisizo na kifani, basi alazimishwe kumnyepesishia msomaji lugha yake ili amkaribie… Tafsiri kama hii ni kama kupotoa na kuboronga maana ya kitabu cha mwandishi ili msomaji asiudhike wakati atakapokisoma katika lugha yake. Ya pili ni kazi ambayo, kinyume na ile ya kwanza, inajitahidi kulenga lugha ya msomaji na kuistawisha kila ibidipo, hususan wakati lugha lengwa inakosa msamiati au dhana zilizopatikana katika lugha chanzi. Ina maana kwamba tafsiri huwa ni aina ya ubunifu kwa kuwa mtafsiri hana budi kuzalisha upya baadhi ya dhana ambazo hazipo katika lugha lengwa. Hapo ndipo inapopatikana tafsiri kamili, kwa mujibu wa ufafanuzi wa Schleiermacher. Njia ya kwanza si tafsiri bali ni hawilisho ama, wakati tokeo la tafsiri si baya sana, ni zoezi la uigizaji. Kwa kifupi, ni ukariri wa sentensi lakini si tafsiri.

Mfano wa njia hiyo tunao katika tafsiri ya kitabu kimojawapo cha msanii Victor Hugo ambacho kilipatwa kutafsiriwa si muda mwingi nyuma. Nacho kinaitwa Michezo ya Mfalme kwa kiswahili. Mfasiri mwenyewe si msanii bali ni Profesa kutoka chuo kikuu cha Lumbubashi. Tafsiri iliyopatikana katika juhudi hizo hairidhishi hata kidogo. Ni jambo la kustaajabisha kwa sababu Victor Hugo mwenyewe aliwahi kutufafanulia jinsi mtafsiri anavyopaswa kutafsiri kazi ya fasihi. Kama alivyoandika, tafsiri bora ndiyo ile inayojitahidi kuyageuza matini chanzi ili mradi ipatikane matini huisho katika lugha lengwa. Katika zoezi hilo, mtafsiri hana budi kujihakikisha kwamba hajapoteza yale ambayo ni mihimili ya tungo aliloandika mwandishi. Victor Hugo tena anatukumbushia kinachotakikana katika juhudi hizo. Mtafsiri anapaswa kuenzi na kuheshimu unafsi (kf. esprit, kg. wit) wa mwandishi, kwa maana nyingine inabidi azingatie kipaji cha msanii, muono pamoja na mitindo yake. Isitoshe, katika vipengele vingine muhimu ambavyo mtafsiri hushurutishwa kuzingatia pia ni muktadha na kipindi kile alichokuwa anaishi mwandishi. Kufahamu muktadha huo kunachangia katika juhudi za mtafsiri za kufanikisha fasiri yake. Majina ya pahala pamoja na wahusika pia yanapaswa kutajwa kama yalivyofinyangwa na msanii mwenyewe. Victo Hugo alikazia kwamba matini yote yatafsiriwe kwa kadiri iwezekanavyo.

Kuna aina nyingi za tafsiri. Nimeshaandika makala machache penye blogu hii kuhusu mikabala ya aina mbalimbali katika mchakato wa tafsiri. Kuna tafsiri sisisi (HAPA), tafsiri fasiri (HAPA) na tafsiri haini (HAPA). Hapo leo sitaficha jinsi nilivyoudhika baada ya kusoma tafsiri ya Profesa Kalunga. Nina uhakika kwamba Michezo ya Mfalme si tafsiri bali ni takriri. Kama alivyodokeza Schleiermacher niliyewahi kutaja hapo juu, mtafsiri alisoma tamthilia ya Victor Hugo, kisha akatoa nakala nyingine, kwa kiswahili. Alifanya kazi ya kuli. Lakini katika upagazi huo, alipoteza maudhui mengi mno. Msomaji ukiwa na ustadi wa kusoma katika lugha mbili, kifaransa na kiswahili, utashindwa kuhisia ule unafsi wa Victor Hugo katika nakala ya kiswahili. Hupati dhana hiyo ya kuwa Victor Hugo, mbali na kuwa ni mtunzi hodari, pia alikuwa ni mshairi mahiri aliyekuwa amefungika kivyake kufuatana na uketo wa nadhari yake ya maisha yaliyomzunguka. Kinyume na hisia na dhana hizo unazotegemea kufikwa nazo, basi utajisikia umepata kitu kingine, yaani kitabu ambacho kimekolezwa ndani ya lugha ya kienyeji, hicho kiswahili cha Congo kiitwacho Kingwana, ambacho kinatumiwa na watu ambao hawana mionjo na mielekeo inayobebwa na tamthilia ile ya Victor Hugo. Lugha aliyoitumia Victor Hugo katika tamthiliya yake si lugha ya kawaida. Ni lugha ya mbunifu. Hivyo kazi angaliifanya mtafsiri si kusahilisha lugha ya Victor Hugo kwa ajili ya kukimu mahitaji ya wasomaji kwa kiswahili bali ni kuihuisha lugha hiyo katika umbo mpya, ule wa mchezo wa kiswahili. Ina maana kwamba mtafsiri amependelea kuwaendea wasomaji wake kwanza, kwa kujitazama kwingi, na kwa kuwabembeleza sana, katika lugha lengwa (kingwana) huku hatimaye akiwa amedharau fani na mitindo ya msanii mwenyewe. Matokeo yake ni kwamba mtafsiri ameidunisha tamthilia ya Victor Hugo. Mengi kutoka tungo ya kifaransa hayakutafisiriwa na mengineo yametafsiriwa vibaya au kwa kutumia maneno ambayo hayafai. Majina mengi ya kuonyesha hadhi ya wahusika, ama kutaja mahala muhimu ya Ufaransa hayakutafsiriwa (Bastille, Comte, Gargantua, courtisan, Seigneur, n.k.)

Tunajua kwamba katika tamthilia ama riwaya, na hilo ni kipengele kikubwa ambacho tunapaswa kukitilia maanani, kanuni za nathari huoana na mdundo wa hisia na ilhamu ya msanii. Tukiwa tumekata shauri ya kutafsiri fulani ama bin fulani, hatuna budi kwanza kusomea tabia na unafsi wa msanii mhusika ili tuwe karibu naye. Katika Michezo ya Mfalme, tunahisi kwamba tumesingiziwa, na jina la Victor Hugo linatumika kama nomino tu la kubandikizia utupu fulani. Hilo ni dhahiri katika upangaji wa kitabu chenyewe cha kiswahili. Ingawa kimetangulizwa na dibaji ya mchapishaji, hatuna hata kifafanuzi kuhusu wasifu wa Victor Hugo. Isitoshe, tunaambiwa kwamba alifariki mwaka 1855 ! Aidha, mchezo huo uliandikwa katika muktadha gani, katika jamii gani, yenye siasa gani ? Hatujui. Sina uhakika kwamba Afrika mashariki wasomaji wameshapata kusikia hata jina la msanii huyo. Ilikuwa ni wajibu wa mtafsiri ama mhariri kutoa angalau vichache. Si hundi na posho zilipatikana kutoka katika serikali ya Ufaransa ? Na sidhani kwamba Mswahili msomi ambaye amekubuhu ndani ya fasihi ya kiswahili, angekubali diwani ya mashairi ya Shabaan Robert itafsiriwe katika lugha nyingine ya kigeni, lakini kwa kutumia msamiati na matamko ya kawaida — lugha inayoongeleka ndani ya kibanda cha wavuvi — na katika kitabu hicho msomaji asiwe na hata chembe cha taarifa juu ya maisha ya mshairi huyo.

Kutafsiri ni kukaribisha, ni kuitikia hodi iliyobishwa mbali, ng’ambu, katika nchi ya kigeni. Tafsiri bora huonyesha dalili ya ukarimu. Mgeni anaomba kuingia upenuni huku akibeba ugeni wake. Mtafsiri, ambaye ni mshenga au mjumbe, kazi yake ni kumkaribisha kama alivyo, si kumwambia « wee mgeni vaa kama tulivyovaa sisi kwanza ! ». Mgeni huyo ajisikie amependwa. Akishajua kuwa amependwa, watu watapendana. Wakipendana, wataathiriana. Sidhani kwamba, katika dunia yetu ya kuchukizana kama ilivyo siku hizi katika mawasiliano baina ya Afrika na nchi za magharibi, sidhani kwamba namna hiyo ya kutafsiri itakubalika. Tukipekua pekua haraka haraka jinsi baadhi ya watafsiri walivyotafsiri tungo mbalimbali za waandishi maarufu wa Ulaya, mtu atasikia mara moja kwamba kina Shakespeare, Gogol, Molière, na sasa Victor Hugo wameswahilishwa ilhali usanii wao ungalichangia kuingiza ugeni fulani katika miundo na fani za fasihi ya Waswahili. Badala ya kutafsiri Shakespeare, Mwalimu Nyerere alijitafsiri kwanza, alijipeleka mbele, alitangaza umimi wake, alikuza uzalendo wake, alijenga siasa yake, hadi kutuletea kichekesho kikubwa. Eti Shakespeare ameandika kitabu kiitwacho Mapebari wa Venisi ! Kinyume na mchakato huo wa kujiangazia na kujivuna, tunaona kwamba vitabu vingi vya bara la Afrika, kama kile maarufu cha Tutuola — na mimi hapo nakumbuka tafsiri ya ajabu ya kitabu chake maarufu The palm wine drinkard (1952), iliyofanywa na Raymond Queneau katika kifaransa —, ama vitabu vya Ahmadou Kourouma, vyote vimeingiza semi za shani katika lugha ambako vilikokwenda kutafisiriwa. Mimi nimefurahi sana niliposoma vitabu vya Kourouma na jinsi alivyoboronga kile kifaransa chetu. Kwa sababu ya mchango huo, kifaransa chetu kimebadilika. Kisha kimepanuka, kimetajirika. Nashukuru sana.

                                                                            

13/01/2018

L'Ouganda : des milieux naturels en danger

Avertissement : ces quelques notes ne font que survoler le sujet ; elles ne sont qu'un résumé succinct de ce que je développe ailleurs sur ce blogue dans des articles de fond, mais écrits en swahili (onglet mazingira). Il me semble que le touriste, par définition toujours de passage, a le droit de savoir que les régions qu'il traverse à toute vitesse n'ont, en Afrique de l'est, strictement aucun avenir naturel. Inutile de donner des explications en français puisque les Français ne sont pas politiquement concernés.


Quelques informations qu’il convient d’avoir à l’esprit :

Remarques générales :

— l’Ouganda craque de partout. Sa population dépassera bientôt 50 millions d’habitants et en aura plus de 100 dans à peine 15 ans.

— tous les sites naturels sont sous pression et voient leur biodiversité disparaître. Lentement mais sûrement. Les écosystèmes sont atteints, les équilibres profondément perturbés. Un chiffre : moins de 250 lions dans le pays. Sa faune aviaire, en particulier les vautours et les espèces forestières, y est particulièrement menacée.

— s’il y a encore de beaux sites dans le pays (Ruwenzori, Elgon, Kidepo, Semliki), il vous faudra parcourir des centaines de kms de paysages anthropiques et souvent très dégradés pour aller de l’un à l’autre. L’urbanisation est grandissante, la pollution de l’air très préoccupante dans les grandes villes (Kampala est la ville la plus polluée d’Afrique après Lagos), des bords de routes jonchés de plastiques, des villes n’ayant d’intérêt que marchand.

— des infrastructures routières en assez bon état sur les grands axes, mais souvent dégradées sur les voies secondaires. A noter que l’Ouganda a une passion particulière pour les ralentisseurs…

Plus précisément :

— le pays offre encore un grand intérêt pour les ornithologues. Avec l’Ethiopie, c’est une destination majeure en Afrique. Un bémol cependant : les zones marécageuses se dégradent à grande vitesse (ex. : le lac Opeta, dans l'est, connu pour sa grosse concentration de becs-en-sabot, est actuellement la proie des « opérateurs économiques »). Partout, les roselières et les papyrus sont arrachés, les marais asséchés et brûlés, les voies d’eau retenues, les dernières forêts sinon rasées, du moins « communautarisées », pour faire du riz, de la canne  à sucre ou du maïs.

— sur un plan entomologiste, si le pays reste fascinant (notamment pour ses papillons), il faut aller de plus en plus loin et se rendre dans les régions les plus reculées du pays (et les moins peuplées) pour y faire des observations intéressantes (forêt de Semliki par exemple).

— la grande faune est souvent rélictuelle et intentionnellement confinée dans des mini-sanctuaires pour permettre aux tours operators un accès rapide et rentable : rhinocéros de Ziwa, lions d’Ishasha ou de Kasenyi (dans le Queen), girafes de Mburo, buffles de la vallée de Narus dans le Kidepo, gorilles de Bwindi ou de Ngahinga. En dehors de ces zones, il devient très difficile de voir quelque chose.



Situation inquiétante du Queen Elizabeth…

Ce parc est en état de survie. La faune s’y fait de plus en plus rare. Seul un gros troupeau d’éléphants parvient à s’y maintenir. Le parc est divisé artificiellement en deux grandes zones, toutes deux sillonnées de pistes vicinales ou d’une route nationale. La partie nord est la plus dévastée, et pour cause ; des villages de pêcheurs et de gros bourgs (Katwe, plus de 10 000 habitants) y ont été maintenus, aux dépens de la faune et de la flore. Conséquences : plantes invasives, braconnage et piégeage, empoisonnement des prédateurs (dernier lion empoisonné en avril 2017, par un pêcheur de Katwe), disparition des charognards. La biomasse chute de manière inquiétante. La partie sud, à plus de 80 km, est accessible par une piste défoncée (en 2017, comptez plus de trois heures de route) qui traverse une forêt très dégradée. On y trouve la plaine d’Ishasha, célèbre pour ses 12 lions arboricoles. Remarque : ces lions y sont confinés dans l’espace restreint des figuiers qu’ils aiment grimper pendant les heures chaudes. Inconvénient majeur pour ces pauvres félins, chaque arbre est accessible par des pistes. En haute saison, avec l’affluence touristique, les lions, harassés et inquiétés par le grondement permanent des voitures, se réfugient plus loin, en général dans la réserve de Kigezi, où ils deviennent inaccessibles. Pour le reste, la diversité faunistique du parc est pauvre ; ne comptez pas y voir ce qui fait la richesse des parcs d’Afrique australe. Chacals, otocyons, lycaons, servals, caracals, et guépards en sont absents. Pas de zèbres, de girafes, de koudous ou d’élans. Trois herbivores majeurs : le cob d’Ouganda, le topi et le buffle. L’hyène tachetée s’y fait de plus en plus rare, puisqu’empoisonnée dès qu’elle sort des limites du parc.

Attraction "touristique" remarquable du parc : les hippopotames dans la rivière Ishasha.

               
Le village de Katwe, au cœur du parc du Queen

En résumé : un parc qui fut magnifique, varié par ses paysages et ses étonnants reliefs (les cratères de volcans, dans sa partie nord, sont somptueux), malheureusement surexploité, occupé et régulièrement envahi par les éleveurs qui vivent dans sa partie septentrionale. A noter aussi qu’il a été récemment enlaidi par la construction d’une ligne à haute tension et qu’il est traversé par une route nationale empruntée par les camions à remorques qui filent vers le Congo voisin. Nuisances et désagréments pour tous assurés. 

                             
                                                        Baignade pour tous dans le Queen : hippos, vaches et bipèdes

…et du parc du Murchison, également très précaire. Ce parc possède néanmoins de beaux effectifs d’antilopes (cobs d'Ouganda, ourébis, cobs defassa et topis), une belle population de girafes et de nombreux éléphants. Quelques familles de lions y subsistent. Ce parc a une végétation de palmiers Borassus, remarquable et unique en Afrique. Cependant, sa partie nord est menacée par le braconnage systématique. On y voit beaucoup d’éléphants estropiés, claudicant ou à la trompe sectionnée. Quelques lions à trois pattes y ont défrayé les chroniques naturalistes ces dernières années. Pour ne rien arranger, le parc recèle de gros gisements de pétrole. Des forages ont été faits en diverses parties du parc, par Total. Beaucoup de mammifères, notamment les girafes, en situation de stress permanent, ont vu leur fécondité baisser.

Ce parc offre des balades payantes sur le Nil. Ce peut être l’occasion d’y voir des mammifères au bord de l’eau (comme au zoo).


                             
Éléphant "raccourci" et hyène victime d'un collet, dans le Murchison

Dernière remarque : l’Ouganda est un pays extrêmement bruyant. Le moindre petit village possède sa sono et d’énormes enceintes qui diffusent, souvent le week-end, une sonorisation épouvantable que vous entendrez même en pleine brousse. Il m’est arrivé, à plusieurs reprises, à Mweya (dans le Queen) ou sur les bords du Nil en plein Murchison, alors que j’y campais en pleine brousse, d’être réveillé par ces formes de pollution sonore insupportable. Un conseil, munissez-vous de boules quiès.


Voir aussi quelques photos du Queen dans l'article du 10 janvier ICI


LECTURES COMPLÉMENTAIRES :

Déjà, en 2015 : ICI

Pour ceux qui souhaiteraient en savoir plus sur les lions du Queen, voir le site de Ludwig Siefert et de son équipe : ICI

The Impact of Fire and Large Mammals on the Ecology of Queen Elizabeth National Park : HERE

Sur la disparition des vautours du Queen, en anglais : ICI

Articles récents sur la "fin" du Queen Elizabeth : ICI


Documents "d'experts" (©EAGLE network : HERE) :



"One of the greatest current threats within this lovely park is a limestone mine for cement production. While NWNL has not been not able to access this corner of the park; our Uganda partner, National Association of Professional Environmentalists (NAPE), has produced a booklet explaining violated laws, risks and impacts concerning this commercial extraction. NAPE contends that this project disrupts migratory corridors of wildlife; has progressed without consultation with local stakeholders; and uses heavy machinery in a fragile ecosystem that is an internationally-designated RAMSAR site. Furthermore, the environmental impact assessment was approved without any public hearing.

One concern the limestone mining project raises is that the migratory corridor will be destroyed, forcing animals into areas where they will destroy peoples’ crops. This could result in the death of both humans and wildlife. Another concern is that the lack of legal compliance regarding approval of this mining operation will impact usage of other Ugandan natural resources held in trust for the people. Ugandan environmentalists are concerned that this precedence will influence the method of exploration of newly-found oil in this Albertine Rift of the White Nile River Basin." (courtesy Alison M. Jones, HERE)

10/01/2018

Husuda na uchoyo katika kuhifadhi mazingira : mfano wa Queen Elizabeth ya Uganda


Walipoondoka Afrika, wakoloni wa kizungu waliacha miundombinu mingi. Si mitandao ya barabara na ya reli tu (ambayo siku hizi imeharibika), bali waliacha pia hifadhi na mbuga za wanyamapori ambazo walizichukulia ni aina ya urithi mkubwa wa Afrika pamoja na wa dunia. Wakoloni hawakuelewa kwamba Afrika watu wana « utamaduni » wao au, kwa maneno mengine, falsafa na muono wa kienyeji. Katika muktadha wa Afrika, falsafa hiyo inazingatia sera ya « raha ya maovu », kama nilivyoiita miaka michache nyuma, nikautumia usemi huo kwa ajili ya anwani ya riwaya yangu ya kwanza, nayo inakazia furaha anajipatia mtu anapojikuta ameshinda kutesa mwenzake hadi kumtia udhia na uharibifu fulani. Kwa mfano, kuona kwamba jirani yangu ameanguka katika mpango wa kuezeka nyumba yake kwa mabati ni jambo linalonifurahisha kupita kiasi. Sababu zake ni wazi, nazo hazikutiliwa maanani na wakoloni, ni uchoyo, husuda na hiana. Kusikia raha ya maovu, ni kuharakisha kubomoa kwanza ili nisije nikabomolewe na wengine. Afrika hii ya mashariki mtu hupendelea kuangamiza kuliko kujenga na kubuni. Hupendelea kuchafua kuliko kusafisha. Katika riwaya yangu niliwahi kufinyanga mhusika ambayo jina lake ni Kadhi ambaye, mwisho wa riwaya, hutoa maelezo kuhusu « utamaduni » huo. Anasema :

« Ubaya una shukurani. Mtu akifanya ubaya, basi roho yake inafurahi, kwa sababu aliyetaka kumtesa mwenzake, basi ameshateseka, sasa anapita kucheka : ‘eh eh ! Kazi yangu ile !’ Anajifurahisha anajikuta yeye yuko katika raha mustajaba. Wengineo wakimchukia yule, kwa sababu ameshafanya ubaya basi wanakongamana wanaarikana kucheka na kufurahi, wanathubutu kuchinja mbuzi, kuku kutokana na yule alivyopatikana, kwa sababu alikuwa anawatia udhia, labda alikuwa anawambia maneno ya haki au ya sheria, basi wale wanachukia, kwa sababu ukweli unauma katika dunia, si mwarabu, si mhindi, si mzungu, si mswahili… »

Basi « utamaduni » huo mkubwa una nguvu nyingi. Nguvu ya kuteketeza kila kitu. Huenda binadamu hajapata nguvu nyingi kama hiyo. Na mgeni akiangazia jinsi mambo yanavyozidi kusambaratika hapa na pale katika nchi hizo, bila shaka atajitahidi kusogeza uchambuzi mwingi huku akisema kuwa vikwazo fulani katika jamii viko vingi, sijui watu hawajaelimishwa, ni maskini wa kutupwa, sijui siasa mbaya, rushwa na ufisadi zimekithiri, na kadhalika. Mwanazuoni wa kienyeji naye, bila shaka, atasema hizo zote ni athari za kasumba au siasa ya baada-ya-ukoloni. Kila mtu na duka lake. Lakini kigezo kikubwa kile cha uchoyo au husuda, bado. Ukweli ni kwamba husuda na uchoyo ni hisia ambazo hutokeza katika matabaka yote ya jamii. Waandishi maarufu duniani wameshaelezea jinsi ambavyo zimepamba moto hadi katika ngazi ya juu katika jamii. Msomaji usome vitabu vya Dostoïevski (hasa « Notes from the Underground ») au kitabu cha Melville kiitwacho Billy Bud, utaelewa jinsi uovu huo unavyojikita katika nafsi ya mtu, mbali na cheo chake na majukumu aliyo nayo katika jamii. Hapo msomaji nimetafsiri dondoo dogo la kitabu cha Dostoïevski ambalo linatudhihirishia wazi huo mchakato wa kupenda na kutaka kutesa na kudhuru :

« …Isitoshe binadamu huyo akikabidhiwa utajiri wote wa dunia, akipata maisha yenye raha starehe kupindukia, aidha akifurahia anasa zile za kuishi bila ya matatizo yoyote kiasi cha kwamba huishi katika hali ya shibe, na kweli binadamu huyo atakuwa hana kazi yoyote isipokuwa kulala usingizi mnono, kujipatia starehe na kula chakula kizuri chenye rutuba, yote hayo ya kuweza kumwepushia misukosuko ya aina yoyote katika maisha yake, basi iko siku binadamu huyo atakuwa hakosi kukupangia hiana na husuda, kwa hiari na raha zake mwenyewe, ili wewe mwenzake upate kuanguka. Isitoshe, anaweza hata kujinyima kula kuku kwa mrija na kufyonza sharubati kwa buruji, ili mradi hekima yake nzuri ipate kunywa kidogo uovu huo wa kuchukiza. Na kweli hekima yake ikikorogana na uovu huo itazidishwa na ujinga wa kutupwa. Lakini ujinga huo ndio atakaoung’ang’ania sana kwa sababu utamdhibitishia kwamba binadamu, na yeye kwanza,  amejaa utu. Kwani binadamu si binadamu tena kama tabia yake inatabirika ama kupimika kila wakati. Utu wa binadamu si kama ngozi ile ya ngoma mtu atakayeiwamba kabla ya kupiga ngoma ili apate ile sauti anayoitaka. Na hata hivyo, hata kama utamletea mtu huyo ithibati zote za kisayansi za kumthibitishia kwamba tabia ya mtu inatabirika, basi itakuwa haimtoshi. Kinyume na hayo, usishangae kumwona akifanya au akiendeleza ukaidi kwa kuwa atapendelea ubishi kuliko mwafaka. »

Raha ya kusikia kuwa umefanikiwa kukwamisha mradi fulani, ama umewahi kuudidimisha mpango wa kuhifadhi pori au msitu fulani mkubwa kwa kuuchomelea moto, mtaalamu wa taaluma zote za dunia, bado hajafahamu. Zile sayansi za jamii (sosholojia na antropolojia) hazina maana hapo kwa kuwa zinashindwa kuchambua maumbile ya binadamu. Hapa Afrika mashariki usifike mbali. Utembelee hifadhi zile za wanyamapori ambazo zinaleta faida kubwa katika nchi hizo husika na utajua husuda na uchoyo ni kitu gani. Si wanyamapori tu ambao wameangamizwa, pia ni mazingira yenyewe ambayo ni machafu, barabara zote ambazo zimeharibika, kwa kifupi miundombinu yote ambayo imefujika. Na wewe msafiri ukiongea na wahusika, wakina rangers, kuhusu janga hilo, basi utaambiwa kwamba wanyama wanajificha kwa sababu ya hali ya hewa au hujabahatika kuwaona. Kwa kifupi, uwongo mtupu. Lakini endapo una kipaji hicho cha kuweza kupima hisia ya mtaalamu huyo unayeongea naye, bila shaka hutachelewa kuonea jinsi anavyoifurahia hali hiyo, kwa sababu umekosa ! Si hivyo tu, kwani umehangaika, umetapatapa na umechoka. Kwa nini wewe upate kuwaona wanyama wale wakati wengine hawajapata hata kufika hapo ? Kwa nini ufanikiwe wakati mimi ranger sina kitu ? Na hali kadhalika…